شرۆڤە

بۆچی ژمارەکانی وەزارەتی نەوت و دارایی لە داهاتی مانگانەی نەوتدا جیاوازن؟ هۆکاری جیاواز لەبارەی ئەمەوە باسکراوە، وەک: مەرجەکانی فرۆشتنی نەوت، کاتی گەڕانەوەی داهاتەکانی نەوت، دەسەڵاتی بانکی یەدەگی فیدراڵی نیویۆرک بەسەر داهاتەکانی نەوتی عێراقدا، پرۆسەکانی پشکنین، وردبینی و پێداچوونەوەی داهاتەکانی نەوتی عێراق.

سەردانی ئەم دواییەی نێچیرڤان بارزانی سەرۆکی هەرێمی کوردستان بۆ بەغدا، زیاتر لەوەی لە بازنەی گفتوگۆکانی پێکهێنانی حکومەتی تازەی عێراق دا قەتیس بێت، رەهەندێکی ستراتیژیی قووڵتری هەیە؛ ئەویش گوزارشتە لە پرۆسەی خۆڕێکخستنەوەی هێزە سیاسییەکانی عێراق و هەرێمی کوردستان لەژێر سێبەری لێکەوتەکانی شەڕی ٢٠٢٦ی ئێران و ئەو گۆڕانکارییانەی کە بەرۆکی پرسی کورد و داهاتووی سیاسیی عێراقیان گرتووە.

شەڕی ٢٠٢٦ی ئێران یەکێکە لەو رووداوانەی کە توانای ئاراستەکردنی جیۆپۆلەتیکی چارەکی دووەمی سەدەی ٢١ی لە رۆژهەڵاتی نێوەڕاستدا هەیە و هاوکات دەتوانێت روخساای پرسی کوردیش بگۆڕێت. هەرچەندە شەڕەکە بە فەرمی کۆتایی نەهاتووە، بەڵام ئەمریکا و ئێران لە بەرزەخی "ئاشتییەکی سارد" یان ئەگەری گەڕانەوە بۆ پێکدادانی سەربازیدا ماونەتەوە. دەرەنجامی ئەم ململانێیە هەرچییەک بێت، جەنگی ٤٠ رۆژە کاریگەرییە بنەڕەتییەکانی خۆی جێهێشتووە؛ بە جۆرێک نە ئێرانی داهاتوو دەگەڕێتەوە بۆ دۆخی پێش جەنگ و نە هاوسەنگییەکانی ناوچەکەش وەک خۆیان دەمێننەوە. لەم هاوکێشەیەدا، کورد وەک بەشێکی دانەبڕاوی شەڕ دەرکەوت، ئەوەش سەرەڕای ئەوەی کە بە فەرمی بێلایەنیی خۆی راگەیاندبوو! لە راستییدا، بۆ جوگرافیایەکی وەک کوردستان، بێلایەنی بژارەیەک نییە کە تەنیا بە ئیرادەی ناوخۆیی دیاری بکرێت، بەڵکو پێویستی بە دانپێدانانی لایەنە نێودەوڵەتی و ناوچەییەکانیش هەیە؛ بەڵام ئاراستەی رووداوەکان دەریخست کە ئەم بێلایەنییە لەگەڵ بەرژەوەندیی هیچ کام لە جەمسەرەکانی شەڕدا نەدەگونجا/ ناگونجێت. لەم نێوەندەدا،

کاتی خۆی ماک داوڵ (McDowall) جوگرافیای کوردستانی وەک هێڵێکی بەریەککەوتنی جیۆپۆلەتیکی لە نێوان سێ ناوەندی هێزی ناوچەیی لە دەشتی میزۆپۆتامیا، بانی ئەنادۆڵ و بانی ئێرانی ناوبردبوو، بە واتایێکی دیکە هەر کاتێ ئەو هێزانە بەریەکبکەون، ئەوا پریشکی شەڕەکە کوردستانیش دەگرێتەوە. لەراستیدا ئەمە بۆ شەڕە کۆنەکانی دیکە وەک ئێران و رۆم و ئێران و یۆنانیش هەروابووە و شەڕی ٢٠٢٦ی ئێرانیش جارێکی دیکە ئەوەی بیرخستتینەوە، کە هەندێکجارجوگرافیا حوکم دەکات، نەک تەنیا بڕیاری سیاسی.

کیڵگە نەوتییەکانی سووریا و رۆژئاوای کوردستان لە 16 ساڵی رابردوودا چەند دەستێکیان کردووە. دوایین جار لە کۆتاییەکانی کانوونی دووەمی 2026 دا حکومەتی نوێی سووریا بە شەڕ و دواییش بە رێککەوتن لەگەڵ هێزەکانی سووریای دیموکرات دا کۆی پیشەسازیی نەوت و گازی لە سووریا و رۆژئاوای کوردستان خستەوە ژێر دەسەڵاتی خۆی و، ئێستا کۆنترۆڵی 95٪ کردووە. کۆی بەرهەمهێنانی رۆژانەی ئەم ساڵی سووریا 105 هەزار بەرمیل بووە، بەڵام بەهۆی هاتنی کۆمپانیاکانی وڵاتانی عەرەبیی کەنداو و کۆمپانیا ئەمریکییەکان، حکومەتی نوێی کاتیی سووریا دەیەوێت ئاستی بەرهەمهێنانی رۆژانە بەرزبکاتەوە بۆ 380 هەزار بەرمیل لە رۆژێک دا.

بەر لە جەنگ، عێراق ئامانجی بوو بگاتە بەرهەمهێنانی 6 ملیۆن بەرمیل نەوت لە رۆژێکدا. ئێستا ئەو ژمارە خەریکە دەبێتە خەیاڵ و رۆژ بە رۆژ دوورتر دەکەوێتەوە لەو ئاستەی بەر لە جەنگ بەرهەمی دەهێنا کە رۆژانە 4.5 ملیۆن بەرمیل نەوت بوو، چونکە گرووپە چەکدارە عێراقییەکانی لایەنگری ئێران بەهۆی بەردەوامبوونی جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران، کێڵگە نەوتی و گازییەکانیش لە عێراق دەکەنە ئامانج و، کۆمپانیا بیانییەکانی نەوتیش یەک لە دوای یەک لە عێراق دەکشێنەوە.

مەترسییەکانی تێپەڕبوونی کەشتییەکان بە تەنگەی هورمز دا پێدەنێتە شەشەمین هەفتەوە بەهۆی جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران، بڕی ئەو نەوتەی لە مانگێک دا لەم تەنگەیەوە بۆ جیهان دەگوازرایەوە لە 440 ملیۆن بەرمیلەوە کەمبووەتەوە بۆ 53 ملیۆن بەرمیل، بەڵام هێشتا ئەو شۆکەی جیهان چاوەڕوانی دەکرد بۆ بەرزبوونەوەی نرخی نەوت دروست نەبووە و رێکۆردە مێژووییەکانی بەرزبوونەوەی نرخی نەوتی بەهۆی رووداوە جیۆسیاسییەکانەوە تێنەپەڕاندووە.

دروستبوونی قەیرانی وزە دوای داخستنی تەنگەی هورمز لە ئەنجامی شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران جارێکی دیکە سووریا و تورکیای خستەوە ناوەندی گفتوگۆکانی وزەی جیهان ، ئەم جارە وەک دەرچەیەکی نوێ بۆ نەوتی عێراق و گازی قەتەر.

عێراق داهاتەکەی دەڕواتە بانکی یەدەگی فیدراڵیی نیویۆرک، نەوەک کۆی یەدەگی پارەکەی. دواکەوتنی 2-3 مانگی هاتنەوەی پارەی نەوتی عێراق هێندەی پەیوەستە بەو میکانیزمەی سۆمۆوە بۆ فرۆشتنی نەوت، هێندە پەیوەندی بەو رێکار و میکانیزمانەی بانکی یەدەگی فیدراڵیی نیویۆرکەوە بۆ دۆلاری نەوت نییە.

ئێران رێگە بە جووڵەی ئەو کەشتییانە دەدات کە هی "دووژمن" نین بە تەنگەی هورمزدا تێپەڕن، ئەمەش لە کاتێکدایە کە تێپەڕبوونی کەشتییەکان بە تەنگەی هورمزدا لەم مانگەدا گەیشتووەتە نزمترین ئاستی رۆژانە لە پێنج ساڵی رابردوودا، بە شێوەیەک لەم ماوەیەی جەنگدا کۆی تێپەڕبوونی کەشتییەکان 111 کەشتی بووە کە 40 دانەیان کەشتیی گواستنەوەی نەوت بوون.

لەم رۆژانەدا عێراق توانای بەرهەمهێنانی نەوتی بۆ قۆناخی پێش 2003 کەمبووەتەوە و بڕی هەناردەکراویشی بۆ بازاڕەکانی جیهان تەنیا لە رێگەی هەرێمی کوردستانەوەیە بۆ بەندەری جەیهان، ئەگەر تەنگەی هورمز نەکرێتەوە، دەرچەکانی دیکەی وەکو سووریا و ئوردن بەخێرایی کاری تێدا نەکرێت بۆ زیادکردنی هەناردەکردن، ئەوا لەم مانگەدا بڕی هەناردەکردن ئەو 300 هەزار بەرمیلە دەبێ کە 250 هەزار بەرمیل لە کێڵگەکانی کەرکووک و نزیکەی 50 هەزاریشی لە هەرێمی کوردستانەوە سەرچاوە دەگرێت.

لەدوای راگرتنی هەناردەکردنی نەوت لە تەنگەی هورمزەوە تاکە دەرچەی عێراق بۆ دەستپێکردنەوە بە هەناردەکردن لەم قۆناخەدا بەندەری جەیهانە. ئەو دوو بۆڕییەش کە دەتوانێت نەوت بگوازێتەوە بە خاکی هەرێمی کوردستان دا تێدەپەرێت. ئەگەر عێراق نەتوانێت بگاتە رێککەوتن لەگەڵ هەرێمی کوردستان، ئەوا لەم مانگەدا نەوەکو داهاتی نابێت بەڵکو بۆ خەرجییەکانی دەبێت پەنا بباتە بەر یەدەگی بانکی ناوەندیی عێراق، کە ئەمەش بۆ ماوەیەکی درێژخایەن ناتوانرێت بەردەوام بێت.

ئەم رۆژانە بازاڕی وزەی جیهان و ئاڵۆگۆڕی بازرگانی مادە و کاڵاکان تووشی شۆکێکی بێ وێنە بووە، بەشێوەیەک ئێستا تەنگەی هورمز نزیکبووەتەوە لە داخستنی تەواوەتی، بەتەنیا بازاڕی وزە ناگرێتەوە، چونکە نیوەی هاتووچۆی کەشتییەکان ماددە خۆراکییەکان و کشتووکاڵییەکان و کاڵاکانی گواستووەتەوە.

عێراق و هەرێمی کوردستان لەگەڵ هەڵگیرسانی جەنگ دا نەوەکو پریشکی ئاگرەکەیان بەرکەوت، بەڵکوو سەرچاوەی بژێوی و شادەماری ئابووریان بەرەو پەککەوتنە، ئێستاش کەوا جەنگەکە بەردەوامی هەیە رۆژ بە رۆژ لاوازییەکانی عێراق زیاتر دەردەکەوێت لە رووە جیاوازەکانی وەک دابینکردنی ئاسایشی بەرهەمهێنان، هەبوونی ژێرخانی گواستنەوەی نێوخۆی و جێگرەوەی رێڕەوی گواستنەوە بۆ بازاڕەکانی جیهان.

ئەم راپۆرتە بەشێوەیەکی سەرەکی جەنگی نێوان ئەمریکا و ئیسرائیل دژ بە ئێران لە ساڵی ٢٠٢٦ دەخاتە ژێر لێکۆڵینەوە و پەرەسەندنی ئەم ململانێیە لە چوارچێوەی سێ قۆناخی سەرەکی جیاوازدا دەخاتەروو: قۆناخی دیپلۆماسیی پێش جەنگ، قۆناخی کەمپینی بەردەوامی هێرشی ئاسمانی، و قۆناخی چالاکییە زەوینییە نهێنییەکان، کە لەو بەستێنەدا بەشداریی هێزەکانی ئۆپۆزسیۆنی کوردیش لە رۆژهەڵاتی کوردستان دەخاتە بەر باس.

رۆژی یەکشەممە وەزارەتی نەوتی عێراق کۆبوونەوەیەکی لەبارەی پێشهاتەکانی ئەمدواییەی ناوچەکە و کاریگەرییەکانی لەسەر بازاڕی وزە ئەنجامدا و رایگەیاند " لە کۆبوونەوەکەدا لێکدانەوەی پلانی فریاکەوتنی تایبەت بە بواری نەوت، و کارەکانی بەرهەمهێنان و هەناردەکردنی نەوتی خاو، گاز، و بەرهەمە نەوتییەکان، بە لەبەرچاوگرتنی گەشەسەندنه ئەمنییەکانی ناوچەکه کراوە"، یەکێک لە ئەگەرە بەهێزەکان راگرتنی هاتووچۆی کەشتییەکانی نەوتە لە گەرووی هوزمز، کە عێراق دووەم وڵاتە لەرووی هەناردەکردنی نەوتی خاو لەرێگەی گەرووی هورمزە وە بۆ بازاڕەکان.

داتاکانی خەرجیی مانگانەی وەزارەتی دارایی عێراق، ناهاوسەنگییەک و جیاکارییەک لە چۆنیەتیی دابەشکردنی خەرجییەکاندا بەسەر پارێزگاکان نیشان دەدەن. جیاکارییەکە تەنیا پەیوەست نییە بە هەرێمی کوردستان و، ناهاوسەنگییەکەش تەنیا وەزارەتە جیاوازەکان و خزمەتگوزارییەکان نەگرتووەتەوە، بەڵکوو جیاکاری گەورە لەو بڕەی وەزارەتی دارایی راستەوخۆ وەک بەکارخستن و وەبەرهێنان خەرجی کردووە لە باشوورەوە بۆ نێوەڕاستی عیراق، ئینجا بۆ ناوچە جێناکۆکەکان و پارێزگاکانی هەرێمی کوردستان دەبینرێت؛ بەجۆرێک بۆ پارێزگایەکی وەک کەرکووک هیچ بڕە پارەیەک بۆ بەکارخستن و وەبەرهێنان دابین نەکراوە و وەک خەرجی سفرە.

هەم ئاگربەست هەمیش سازانی نێوان"هەسەدە" و "حکومەتی سووریا" لەرزۆکە و لە کاتێکدا کەمتر لە ١٠ رۆژ ماوە بۆ کۆتایی ئاگربەستی هەردوولا، گۆڕانکاریی مەیدانی، هەروەها دۆخی سیاسی- سەربازی لە رۆژهەڵاتی نێوەڕاست، پێکەوە ئەو دۆخە بەرەو وەرچەرخانێکی زیاتر دەبەن. لە وێنەیەکی گەورەتردا دەردەکەوێت کە پرسی رۆژئاوا تەنیا "کێشەیەکی ناوخۆیی سووریا" نییە و دۆخی ئەوێ، لە دوتوێی ململانێکانی ناوچەکەدا هەر لە ئێستاوە وەرچەرخانی گرنگی دروست کردووە.

ژمارەکانی وەزارەتی دارایی عێراق روانگەی حکومەت بۆ چونییەتی بەڕێوەبردنی ئابووری ئەم وڵاتە دەخەنەڕرو کە یەكێک لە تایبەتمەندیەەکانی زیادبوونی خێرای خەرجییەکانە. ئەم راپۆرتە بەشی یەکەمی زنجیرەیەکی سێ بەشییە لەسەر ئابووری عێراق کە بەپشتبەستن بەداشبۆردی ناوەندی لێکۆڵینەوەی رووداو بۆ داهات و خەرجی مانگانە بۆ گشت دامەزراوەکان ( 2015 – 2025) ئامادەکراوە. لەم بەشە دا بەدوای وەڵامی دوو پرسیاری سەرەکییەوە دەبین، یەکەمیان: چۆن خەرجی عێراق زیادیکردووە و ئایا ئەو زیادکردنە بەردەوام دەبێت یان نا؟ دووەمیشیان ئەوەیە کە ئایا ئەم ئابوورییە لە 2026 دا بەردەوام دەبێت یان نا ؟

لەکۆتاییەکانی 2025 و سەرەتای 2026 وە ئێران چووەتە یەکێک لە چارەنوسسازترین قۆناخەکانی زیاتر لە 46 ساڵی رابردووی خۆی. شەپۆلێکی دیکەی خۆپیشاندان کە تا ئێستا 250 شوێنی لە 27 پارێزگای ئەو وڵاتە گرتۆتەوە دەرکەوتووە، هەرچەند ژمارەی بەشداربووانی لە چاو ئەوانەی پێشتردا کەمترە بەڵام خێڕایی بڵاوبوونەوە. دۆخی ئابووری تینی بۆ خەڵک هێناوە بەڵام ئەم تاکە هۆکار نییە. پرسەکانی وەک متمانەی خەڵک بە سیستەمی سیاسی لە قۆناخێکی گواستنەوەدا، هەروەها بابەتەکانی پەیوەست بە ململانێ سیاسی و سەربازییەکانی دەرەوەش بە شێوەیەکی راستەوانە ئاڕاستە بە دۆخی ناوخۆیی ئێران دەدەن. گەڕانەوەی سزاکان، قسەکانی ترەمپ بۆ ئەگەری دەستوەردان لە خۆپیشاندانەکان ئەگەر خەڵك بکوژرێن، ئەگەری شەڕی دووەم لەگەڵ ئیسرائیل و کەوتنی مادۆرۆ کاریگەرییان لەسەر خۆپیشاندانەکان دەبێت.

ئێستا، پرسیارەکە ئەوەیە چارەنووسی رێککەوتنە سێقۆڵییەکە لە 2026دا چی دەبێت و ئاڵینگارییەکانی بەردەم رێککەوتنەکە چین، بۆچی پێویستە ئەگەربەم شێوازەی ئێستاش بێت بەردەوامبوونی باشە؟